Гипофиз аденомасы – мидың түбінде sella turcica деп аталатын сүйекті қалтада орналасқан дененің «негізгі безінің» қатерсіз ісігі. Осы ауру түрі жайлы Ұлттық госпитальдің нейрохирургі Абзал Қайратұлы Жұмабековтен толық мағлұмат алған едік. Соны назарларыңызға ұсынсақ.
Гипофиз – қалқанша безді, бүйрек үсті және жыныс бездерін, сондай-ақ өсу мен зат алмасуды реттейтін мидың бөлігі. Аденома өсіп келе жатқанда, ол мидың жақын орналасқан анатомиялық құрылымдарын (мысалы, көру нервтерін) қысуы мүмкін. Сондай-ақ гормон өндірісін бұзады немесе олардың деңгейін өзгертеді. Бұл адамның денсаулығына әсер етеді. Ісік көбінесе 20 мен 50 жас аралығындағы еңбекке қабілетті адамдарда ерлер мен әйелдерде бірдей жиі кездеседі, кейде балаларда да болуы мүмкін.
Гипофиз аденомасының түрлері қандай?
Көлемі бойынша: Микроаденома-10 мм дейін,макроаденома -10 мм-ден жоғары, гигант аденома – 40 мм-ден жоғары. Гормоналды белсенділігі бойынша: гормондық белсенді (пролактинома, соматотропинома, кортикотропинома және т.б.). Гормоналды белсенді емес: клиникалық түрде негізінен ісік көлеміне және мидың іргелес аймақтарына қысымға байланысты көрінеді.
Аденоманың негізгі көріністері
Аурудың клиникалық көрінісі мен симптомдары ісіктің мөлшеріне және гормондық белсенділігіне байланысты. Миға және көру жүйкесіне қысым, тұрақты бас аурулары (көбінесе фронтальды-уақытша аймақта, көз ұяларының артында), көру аймағының тарылуы («бүйір жақтарын көрмейді»), көру қабілетінің төмендеуі, қосарланып көріну, көз алдының «тұмандану», прогрессивті көру қабілетінің жоғалуы. Негізінен бұл белгілер оптикалық нервтердің гипофиздің жанында орналасып, хиазма деп аталатын қиылысуды құрайтындығына байланысты-дейді Абзал Қайратұлы.
Гормон деңгейінің өзгеруіне байланысты белгілер
Аденомалардың түрлері ісіктің қандай гормонын өндіретініне байланысты. Ал кейде олардың комбинациясының дамуына әкеледі. Пролактинома жыныстық гормондардың теңгерімсіздігін тудырады. Ол әйелдерде эстроген, ал ерлерде тестостерон өндірісінің төмендеуінен байқалады. Пролактиномаға тән белгілер: Әйелдерде етеккір циклінің бұзылуы, етеккірдің болмауы, сүт безінің бөлінуі, бала көтере алмау. Ерлерде потенциал мен либидоның төмендеуі, бедеулік және сүт безінің ұлғаюы (гинекомастия). Соматотропинома (артық өсу гормоны). Ересектерде акромегалия дамығанда: қолдар мен аяқтардың ұлғаюы, бет пішінінің өзгеруі, тістеу қабілетінің бұзылуы, буындардың ауыруы, қан қысымының жоғарылауы, дауыстың өзгеруі, зат алмасуының бұзылуы, бүкіл денені түк басуы секілді ерекшеліктер байқалады .Балаларда ісік үдемелі, пропорционалды емес жоғары өсуге әкеледі. Кортикотропинома (артық адренокортикотропты гормон-ACTH) кортизол өндірісін арттырады. Кушинг синдромы: іште және мойын омыртқасында майлы тіндердің жиналуы, беттің дөңгелектенуі, қол мен аяқ еттерінің жұқаруы, бұлшық еттің әлсіздігі, қан қысымының, қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы, безеу, созылу белгілері, сүйектердің сынуы , мазасыздық, ашушаңдық, депрессиялық көңіл күй.
Қалқанша безді ынталандыратын гормон өндірісінің жоғарылауы. Аденоманың әсерінен қалқанша безі тироксин гормонының синтезін арттырады. Бұл төмендегі жағдайларға алып келеді: ашушаңдық, тремор, салмақ жоғалту, жүрек соғу жиілігінің артуы, дәретке жиі шығу, шамадан тыс терлеу.
Аденоманың қауіптілігі қандай?
Уақытында емделмесе аденома көру қабілетінің төмендеуіне, тіпті соқырлыққа және гормоналды теңгерімсіздікке (бедеулік, остеопороз, гипертония, қант диабеті және т.б.) әкелуі мүмкін. Сондай-ақ адам созылмалы бас ауруы мен жағдайының төмендеуін сезінеді.
Кейде гипофиздің апоплексиясы пайда болады. Аденомаға қан құйылу – бұл кенеттен, қатты бас ауруын, көрудің жоғалуын, жүрек айнуын, әлсіздік пен естің жоғалуын тудырады. Мұндай жағдайда дереу ауруханаға жатқызу қажет.
Гипофиз аденомасын анықтау
Гипофиз аденомасында диагноз бірден қойылмайды, өйткені ісік белгілері басқа аурулардың белгілеріне ұқсас. Диагноз клиникалық көрініске, тән белгілерге және келесі сынақтарға негізделеді: Sella turcica фокусы бар мидың МРТ,гормоналды сынамалар (пролактин, өсу гормоны/IGF-1, ACTH, кортизол, TSH, T4, жыныстық гормондар және т.б.). Сондай-ақ офтальмолог тексеріп, көздің көру жағдайын және көру аймағын анықтау керек. Эндокринологтың кеңесі керек. Қажет болса, басқа сынақтар тағайындалады. Тексеру нәтижелері бойынша диагноз қойылады және емдеу жоспары жасалады.
Емдеу әдістері
Емдеу стратегиясын таңдау әрқашан аденоманың мөлшеріне, оның түріне, басқа анатомиялық құрылымдарға қысым дәрежесіне, асқынулардың болуына, жасына және басқа факторларға байланысты. Дәрілік терапия: пролактиномалар көбінесе пролактин деңгейін төмендететін дәрілермен емделеді, Кейде ісік өздігінен кішірейіп, хирургиялық операцияны қажет етпеуі мүмкін. Хирургиялық емдеу: қазіргі стандарт – мұрын жолдары арқылы эндоскопиялық трансназальды хирургия әдісімен ісіктерді жою.
Бұл әдіске қосымша ми құрылымдарына қысым көру нервтерін декомпрессиялау арқылы азаяды. Сәулелік терапия қалдық ісіктер, қайталанған кезде және радикалды хирургиялық операция мүмкін болмаған кезде қолданылады. Бақылау: симптомдары жоқ шағын, гормоналды белсенді емес микроаденомаларды МРТ, гормон деңгейлері және жоспарлы түрде маманның қадағалауы арқылы динамикалық бақылауға болады.
Аденоманың алдын алуға болады ма?
Оның дамуын болдырмаудың нақты әдісі жоқ, бірақ оны ерте анықтау және асқынулардың алдын алу маңызды. Ол үшін қан қысымы мен қант деңгейін бақылау қажет. Дәрігердің нұсқауынсыз гормоналды дәрілерді қабылдамау керек. Егер сізде эндокриндік жүйенің өзгеру белгілері (семіздік, етеккір циклінің бұзылуы, потенциалдың төмендеуі, бедеулік немесе сыртқы көріністің өзгеруі) байқалса тексеруден өтіңіз. Басыңыз ауырса немесе көру қабілетіңіз нашарласа дәрігерге баруды кейінге қалдырмаңыз. Егер етеккір цикліңіз өзгеріп, жүктілік немесе лактациядан тыс сүт безінен бөліну пайда болса, акромегалия белгілері нашарласа (қол, аяқ үлкейіп, бет әлпет өзгерсе, салмақ артып, әлсіздік және қан қысымының жоғарылауы, көру аймағының тарылуы, көру қабілетінің нашарлауы және қосарлы көру байқалса сіз эндокринологқа немесе нейрохирургке қаралуыңыз керек, МРТ-да гипофизде масса анықталды. Гипофиз аденомасы ерте анықталған кезде емделеді. Маманмен шұғыл кеңесу көруді, гормоналды теңгерімді және өміріңізді сақтауға көмектеседі-дейді А.Жұмабеков.
